آب
(روشهاي محاسبه حجم استخر و دبي آب در مزارع پرورشي)
نويسنده: محمدرضا نظري مهر
كارشناس شركت تعاوني توليدي پرورش دهندگان ماهي استان گيلان
همه ساله با شروع فصل پرواربندي ماهيان گرم آبي واژه هايي نظير آماده سازي، تهيه بچه ماهي، ضدعفوني، آبگيري، دماي آب و . . . متداولتر از ايام ديگر و زبانزد همه پرورش دهندگان مي باشد.
كوشش ما بر اين است تا در يك سلسله گفتار به صورت اجمالي، هر هفته به يك بحث پرورشي مطابق با نياز روز پرورش دهندگان و بازديدكنندگان محترم سايت بپردازيم.
در مبحث آب موردنياز كه ركن اصلي و اساسي در پرورش ماهيان گرم آبي است، علاوه بر خصوصيات فيزيكوشيميايي و كيفيت آن، دانستن روش محاسبه ميزان آبدهي منابع مورد استفاده، ميزان آب موجود در استخر و . . . پاسخگوي سوالات زير خواهد بود:
-
ميزان مصرف كودهاي طبيعي و شيميايي حين پرورش بايد به چه ميزاني باشد؟
-
با در نظر گرفتن ميزان ورودي و خروجي آب استخر، مدت زمان آبگيري يا تخليه استخر (بصورت موقت يا كامل) چقدر است؟
و يا سوالاتي مانند:
-
چه مدت زماني جهت تخليه آب (بطورمثال به عمق cm20) يا افزايش آن (بطورمثال به عمق cm80) موردنياز است؟
1- تعيين مساحت و حجم استخرهاي پرورشي:
الف- مساحت:
غالبا استخرها داراي شكل هندسي منظم (مستطيل) بوده كه جهت محاسبه آن كافي است طول را در عرض استخر ضرب نمائيم.
در مورد استخرهاي فاقد شكل هندسي منظم، نخست آن را به قطعاتي با شكل هندسي منظم تقسيم و مساحت هريك را جداگانه محاسبه و از مجموع آنها مساحت استخر حاصل مي شود.
ب- عمق:
جهت تعيين ميانگين عمق مفيد از اعماق مختلف با ابزاري نظير لوله يا طناب مدرج اندازه گيري به عمل مي آيد. استفاده از قايق براي دسترسي به همه اعماق استخر نتايج مطلوب تري را در بردارد.
با حاصلضرب عمق متوسط (برحسب
m) در مساحت استخر (برحسب m2) حجم آب، (برحسب m3) به دست خواهد آمد كه با ضرب عدد حاصله در 1000 مي توانيم حجم آب را براساس ليتر محاسبه كنيم.
2- محاسبه ميزان آبدهي (دبي) منابع آبي:
دبي يعني ميزان آب يك منبع آبي (بطور مثال رودخانه) كه در واحد زمان (معمولا ثانيه) از يك سطح مقطع خاص عبور مي كند. به عبارت ديگر حاصلضرب سطح مقطع در سرعت آب يك منبع آبي توجه به مثالهاي زير و روش محاسبات آنها مسئله را كاملا روشن مي سازد:
الف- اگر با منبع آبي داراي حجم يا شدت سرعت محدود مواجه هستيم، مي توانيم از ظروفي كه حجم آن مشخص است، استفاده كنيم؛ يعني اگر يك ظرف 4 ليتري را طي 2 ثانيه از آب ورودي پركنيم، ميزان دبي 2 ليتر بر ثانيه يا 002/0 متر مكعب بر ثانيه مي باشد.
ب- اگر قصد محاسبه دبي يك منبع آبي با سطح مقطع مشخص نظير لوله، نهر، كانال آبرساني و ... را داريم، ابتدا بايد سطح مقطع را از طريق فرمول هندسي مربوطه به دست آوريم. بطور مثال مساحت لوله با سطح مقطع دايره با
S=r2´3.14 (عدد پي * مجذور شعاع = مساحت) يا مساحت سطح مقطع كانالهاي آبرساني (ذوزنقه) را با ارتفاع 2/1 * مجموع دوقاعده = مساحت و مساحت مستطيل با طول * قاعده = مساحت محاسبه مي شود. سپس با استفاده از روش هايي چون دستگاه هاي سرعت سنج يا روش رنگي كردن آب و غيره سرعت آب را مشخص مي نمائيم. در صورت عدم وجود شرايط فوق از روش ساده زير مي توان استفاده كرد:
1- فاصله مشخصي از رودخانه يا كانال (مثلا 10متر) را انتخاب و مشخص مي كنيم.
2- جسمي سبكتر از آب نظير يونوليت، چوب يا چوب پنبه را در ابتداي فاصله مذكور رها ساخته و زمان را تا نقطه پايان محاسبه مي كنيم. بدين طريق سرعت آب براساس
m/s تعيين مي شود.
حال پس از محاسبه سطح مقطع و سرعت متوسط آب جهت تعيين ميزان دبي به روش زير عمل مي كنيم:
Q(m3/s)= A(m2)*V(m/s)
سرعت متوسط (متر بر ثانيه) * سطح مقطع (مترمربع) = ميزان آبدهي (دبي)
به عنوان مثال، اگر منبع آبي ما رودخانه اي با عرضها و اعماق گوناگون باشد:
-
ابتدا يك عرض از رودخانه را مشخص و آن را دقيقا اندازه گيري مي كنيم
-
سپس در همان عرض مشخص شده، در چندين نقطه عمق آب را اندازه گيري و بدين طريق ميانگين عمق آب به دست مي آيد.
-
اكنون مي توانيم جهت سهولت در محاسبه سطح مقطع، آن را مستطيل فرض كنيم؛ در اين صورت سطح مقطع برابر است با ميانگين عمق آب ضربدر عرض مشخص شده.
-
در نتيجه با تعيين سرعت متوسط آب با روش فوق، ميزان آبدهي رودخانه مذكور حاصل مي شود.
توانايي محاسبه ميزان دبي به پرورش دهنده اين امكان را مي دهد تا به جواب پرسشهايي كه در ابتداي اين مبحث دست نيافتني مي نمود، رسيده و عمليات پرورشي بهتر و مبتني براصول علمي ساده و در عين حال بسيار كارآمد انجام گيرد.
مديريت اتحاديه شركتهاي تعاوني تكثير و پرورش ماهيان گرمابي ضمن تشكر و قدرداني از كار تحقيقاتي اين همكار محترم از تمامي كارشناسان و پرورش دهندگان صنعت آبزيان تقاضا دارد كه نتايج تحقيقات خود را در موارد مختلف پرورشي جهت آگاهي سايرين و كسب نتيجه نهايي به اين اتحاديه منعكس نمايند. [فرم نظرخواهي]